FİYAT İSTİKRARI, SADECE PİYASA DEĞİL YÖNETİŞİM TASARIMIDIR
Şeffaf veri, öngörülebilir plan ve koordinasyon olmadan denge
olmaz.
Tarımda fiyat, sadece alıcı ile satıcının pazarlığıyla oluşan
bir sonuç değildir. Fiyat, aynı zamanda bir ülkenin gıda arzını nasıl
yönettiğinin, hangi veriyi ne kadar şeffaf paylaştığının, planlamayı ne kadar
öngörülebilir kurduğunun ve kurumlar arası koordinasyonu ne kadar etkin
yürüttüğünün göstergesidir. Bu nedenle fiyat istikrarı, yalnızca piyasa
meselesi değil, doğrudan bir yönetişim tasarımı meselesidir. Piyasa,
belirsizlikle birlikte sertleşir. Belirsizlik büyüdüğünde üretici üretim
kararını erteler, tüketici panik davranışı gösterir, aracı katmanlar risk primi
ekler, fiyat dalgalanması sistemik hale gelir.
Fiyat istikrarını bozan temel mekanizma, bilgi asimetrisidir.
Üretici, sezon başında maliyetini tam göremez, alım garantisini bilmez, ürününü
hangi kanalla satacağını netleştiremez. Kamu, sahadaki stok, rekolte, hastalık
baskısı, su stresi ve maliyet şoklarını gecikmeli görür. Tüketici ise kaynağı,
süreci ve arz dengesini izleyemez. Bu kopukluk, söylenti ekonomisini besler.
Söylenti ekonomisi büyüdükçe fiyat, maliyetin değil algının etrafında salınır.
Bu nedenle istikrar için birinci şart şeffaf veridir.
Şeffaf veri, tek başına tablo yayınlamak değildir. Veri,
standart tanımlarla toplanmalı, doğrulanmalı, düzenli takvimle paylaşılmalı ve
herkesin anlayacağı bir dilde sunulmalıdır. Örneğin, rekolte tahminleri, stok
göstergeleri, ithalat ihracat akışları, bölgesel risk bantları, kritik girdi
fiyat endeksleri ve lojistik tıkanma göstergeleri aynı çerçevede
yayımlandığında piyasa, belirsizlikten doğan risk primini düşürür. Risk primi
düştüğünde fiyat dalgalanması azalır. Burada ANAÇİM’in rolü stratejiktir, çünkü
ANAÇİM sahayı veriyle konuşturur, veriyi standartlaştırır ve karar masasına
taşır.
İkinci şart öngörülebilir plandır. Tarımda plan,
sadece hangi ürün nerede ekilecek sorusu değildir. Plan, üreticiye zamanında
sinyal veren, destekleri takvime bağlayan, sözleşmeli satış kanallarını
güçlendiren, depolama ve lojistik kapasitesini arz dönemlerine göre hizalayan
bir sistemdir. Plan yoksa üretim ya aşırı genişler ya daralır. Her iki durumda
da fiyat oynaklığı büyür. Plan öngörülebilir değilse üretici yatırım yapmaz,
genç kırsalda kalmaz, verimlilik artışı yavaşlar. Öngörülebilir planın temel
unsuru, sezon başlamadan önce açıklanan net bir çerçevedir. Ürün bazında hedef
aralıklar, risk senaryoları, müdahale eşikleri, destek koşulları ve pazar
bağlantıları aynı pakette görülmelidir.
Üçüncü şart koordinasyondur. Fiyat istikrarı tek bir
kurumun tek başına başaracağı bir hedef değildir. Tarım yönetimi, üretim,
finansman, lojistik, depolama, denetim, tüketici iletişimi ve dış ticaret
araçlarını aynı anda yönetmek zorundadır. Koordinasyon zayıf olduğunda her kurum
kendi alanında doğru işler yapıyor gibi görünür, ama toplam sonuç
istikrarsızlık olur. Bir tarafta üretici maliyet baskısı altında üretimi
kısarken, diğer tarafta piyasa iletişimi gecikebilir. Bir tarafta lojistik
tıkanıklık varken, diğer tarafta stok yönetimi sağlıklı çalışmayabilir.
Koordinasyonun olmadığı yerde kararlar parçalı olur, parçalı kararlar da
piyasanın belirsizlik algısını büyütür.
ANAÇİM’in kurumsal aklı burada devreye girer. ANAÇİM, sahadan
gelen sinyali standart formlarla toplar, doğrular ve sınıflandırır. Sonra bu
veriyi rapora dönüştürür ve karar takvimine bağlar. Bu akış, fiyat istikrarının
üç ayağını aynı anda besler. Şeffaf veri ile piyasa belirsizliği düşer. Öngörülebilir
plan ile üretici üretim kararını güvenle verir. Koordinasyon ile
müdahaleler gecikmez ve çelişmez. Böylece fiyat, bir kriz iletişimi konusu
olmaktan çıkar, yönetilen bir sistem çıktısına dönüşür.
Fiyat istikrarında en kritik noktalardan biri de
zamanlamadır. Tarımda geç gelen bilgi, doğru bile olsa etkisini kaybeder. Erken
uyarı olmadan hastalık baskısı büyür, su stresi verimi düşürür, maliyet şoku
üretimi daraltır. Bu kayıplar daha sonra fiyatla telafi edilmeye çalışılır, ama
toplum açısından maliyet artar. Bu nedenle ANAÇİM’in erken uyarı ve izleme
kapasitesi, fiyat istikrarının görünmeyen ama belirleyici sigortasıdır. Kriz
büyümeden sinyal toplanırsa, kriz büyümeden söner.
Sonuç olarak fiyat istikrarı, sadece piyasanın kendi kendine
bulacağı bir denge değildir. İstikrar, tasarlanır. Şeffaf veri, öngörülebilir
plan ve koordinasyon birlikte kurulmadıkça denge kalıcı olmaz.
ANAÇİM’in hedeflediği model, sahayı veriyle konuşturan, çözümü izleyen ve sonuç
üreten bir yönetişim standardıdır. Bu standart güçlendikçe üretici korunur,
tüketici güven kazanır, piyasa daha öngörülebilir çalışır. Tarımda denge, ancak
kurumsal akıl büyüdüğünde kalıcı hale gelir.
0 Yorumlar